محرومیت ۳ میلیارد نفر از مسکن مناسب
محرومیت ۳ میلیارد نفر از مسکن مناسب؛ بحران سکونتگاه های غیررسمی و شهرنشینی
اخبار ساختمان – دسترسی به سرپناه امن، ایمن و متناسب با کرامت انسانی، سنگ‌بنای توسعه پایدار و از اولویت‌های بنیادین حقوق شهروندی در جهان امروز است. با این حال، تشدید چالش‌های زیست‌محیطی، بحران‌های اقتصادی و مناقشات بین‌المللی سبب شده تا بخش بزرگی از ساکنان زمین از این حق مسلم محروم بمانند.
به گزارش «اخبار ساختمان»، مهندس افشین کلانتری، سرپرست دفتر برنامه اسکان بشر ملل متحد (UN-Habitat) در تهران، در جریان آیین گرامیداشت روز جهانی اسکان بشر با تاکید بر شعار محوری «مسکن مناسب برای همه»، گزارشی جامع از وضعیت زیستگاه‌های انسانی ارائه داد. وی ضمن تشریح بحران‌های جهانی سرپناه، بر لزوم تدوین سیاست‌های اثرگذار، تقویت پیوندهای چندجانبه و استمرار سرمایه‌گذاری هدفمند برای بهبود شرایط زیست در شهرها و مناطق روستایی تأکید کرد.
اهمیت هویتی سرپناه؛ فراتر از یک کالبد فیزیکی
در تفکر نوین شهرسازی و برنامه‌ریزی کالبدی، خانه تنها سازه‌ای مشتمل بر بتن، فولاد و مصالح ساختمانی نیست، بلکه بستری برای شکوفایی جامعه و امنیت روانی انسان‌ها به شمار می‌رود.
سرپرست دفتر برنامه اسکان بشر ملل متحد در تهران با تبیین این مفهوم تصریح کرد:
«مسکن مناسب محیطی امن برای بالندگی کودکان، احساس آرامش خانواده‌ها و بستری کلیدی برای ساماندهی معیشت و ترسیم فردایی پایدار برای آحاد افراد جامعه است. بنابراین، مسکن بسیار فراتر از یک پوسته و سازه فیزیکی در قلمرو زیستگاه‌های انسانی بوده و ایفاگر نقشی تعیین‌کننده در ارتقای کیفیت زندگی و اعتلای جوامع انسانی است.»
وی با یادآوری روز جهانی اسکان بشر افزود که این گردهمایی‌ها مجالی کلیدی برای هم‌اندیشی پیرامون چالش‌های فراروی شهرها و بازخوانی مسئولیت جمعی دولت‌ها در خلق شرایط زیستی ایمن‌تر، باکیفیت‌تر و پایدارتر برای تمامی گروه‌های اجتماعی است.
بحران جهانی سرپناه؛ حاشیه‌نشینی یک میلیارد نفر در سکونتگاه های غیررسمی
کلانتری در ادامه سخنان خود، ابعاد بین‌المللی معضل مسکن را تشریح نمود و بر مبنای آخرین مستندات آماری اعلام کرد:
- بیش از سه میلیارد نفر در سراسر گیتی از دستیابی به مسکن مناسب محروم هستند.
- افزون بر یک میلیارد نفر از ساکنان کره زمین در شرایط نامساعد حاشیه‌ای و در دل سکونتگاه های غیررسمی سکونت دارند.
وی این ارقام را زنگ خطری جدی برای توسعه جهانی توصیف کرد و یادآور شد که پاسخ به این چالش نیازمند بازنگری در سیاست‌گذاری‌های عمومی، هم‌افزایی فرامرزی و تخصیص مداوم منابع مالی است. کلانتری خاطرنشان ساخت که به سبب حساسیت موضوع، تامین سرپناه و بهبود زیستگاه‌ها به عنوان محور بنیادین برنامه راهبردی برنامه اسکان بشر ملل متحد برای دوره سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۹ تعیین شده است.
شهرنشینی ۷۸ درصدی در ایران و ابرچالش‌های زیست‌محیطی
بخش عمده‌ای از تحلیل‌های ارائه شده در این مراسم به روند شهرنشینی شتابان در ایران و فشارهای ساختاری ناشی از آن اختصاص یافت.
کلانتری با اشاره به دگرگونی هرم جمعیتی کشور طی دهه‌های اخیر توضیح داد:
هم‌اکنون حدود ۷۸ درصد از کل جمعیت ایران در پهنه‌های شهری استقرار یافته‌اند. چنین روندی اگرچه نمایانگر توسعه شهری است، اما نیاز فوری به برنامه‌ریزی فضایی منطقی، ایجاد تعادل کالبدی و هم‌راستاسازی فرآیندهای توسعه با واقعیت‌های میدانی را بیش از گذشته به همراه داشته است.
سرپرست دفتر برنامه اسکان بشر ملل متحد تصریح کرد: با وجود تلاش‌های گسترده و پروژه‌های کالبدی اجراشده در کشور، تمرکز بالای جمعیت در کلان‌شهرها فشار سنگینی را بر چرخه تأمین مسکن مناسب، شبکه زیرساخت‌های مهندسی و ظرفیت ارائه خدمات پایه شهری تحمیل کرده است.
علاوه بر مؤلفه‌های جمعیتی، مخاطرات اکولوژیک نیز بر پیچیدگی وضعیت افزوده‌اند؛ عواملی همچون:
- تغییرات اقلیمی شدید و پایدار
- تنش آبی گسترده و کاهش بارندگی
- خشکسالی‌های متوالی
- فرونشست زمین در دشت‌ها و حاشیه کلان‌شهرها
- افزایش کم‌سابقه دما در پهنه‌های زیستی
به بیان کلانتری، مجموع این چالش‌های محیطی، آسیب‌پذیری بافت‌های شهری را به سطحی بحرانی رسانده و مدیریت سکونتگاه‌ها را با دشواری روبه‌رو کرده است.
آسیب جنگ و تنش‌ها به زیرساخت‌ها؛ ضرورت حکمرانی یکپارچه
یکی از بخش‌های کلیدی این گزارش، بررسی خسارات وارد آمده ناشی از مخاصمات منطقه‌ای بود. به گفته کلانتری، تحولات جنگی و درگیری‌های اخیر صدمات چشمگیری به ابنیه مسکونی و شبکه‌های شریانی در شهرها و روستاها وارد کرده است؛ زیرساخت‌هایی بنیادین شامل مدارس، سامانه‌های آبرسانی شهری و روستایی و خطوط مواصلاتی حمل‌ونقل با آسیب روبه‌رو شده‌اند که افزون بر خسارات انسانی، دسترسی خانواده‌ها به سرپناه و خدمات حیاتی را دچار اختلال شدید ساخته است.
وی بر اتخاذ رویکردی هماهنگ و یکپارچه در سطح قوانین ملی تأکید کرد و افزود: بهره‌گیری از ظرفیت‌های برنامه هفتم پیشرفت کشور، سیاست‌های مصوب در زمینه بازآفرینی بافت‌های فرسوده، مدیریت سامانمند سکونتگاه های غیررسمی و اعمال ضوابط دقیق شهرسازی و معماری، در تلفیق با تجارب بین‌المللی، تنها مسیر بازگرداندن ایمنی به زیستگاه‌هاست.
تدوین سیاست ملی شهری ایران در همکاری با وزارت راه و شهرسازی
کلانتری همکاری‌های دوجانبه با دستگاه‌های اجرایی کشور را بسیار ثمربخش ارزیابی کرد و اظهار داشت: این دفتر در قالب یادداشت تفاهم‌های مشترک، اقدامات گسترده‌ای را با وزارت راه و شهرسازی برای ساخت شهرهایی ایمن و پایدار پیگیری کرده است.
وی به تدوین سیاست ملی شهری ایران بین سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲ میلادی به عنوان یک سند بالادستی موفق اشاره کرد و گفت:
این برنامه جامع با مشارکت فعال معاونت شهرسازی و معماری وزارت راه و شهرسازی به ثمر نشست. هدف از این سند، تدوین الگوهای سیاستی، طراحی، هدایت و مدیریت شهری همسو با نیازهای بومی کشور و چارچوب‌های بین‌المللی است که محورهایی چون تأمین مسکن مناسب، بهسازی ساختاری در سکونتگاه های غیررسمی و هدایت همه‌جانبه پهنه‌های زیستی را در اولویت قرار داده است. اجرای کامل مفاد این سند می‌تواند مسیر عدالت کالبدی را هموارتر سازد.
تقویت تاب‌آوری سازه‌ها و توسعه زیرساخت‌های سازگار با محیط زیست
سرپرست دفتر برنامه اسکان بشر در تهران ضمن اشاره به انتقال تجربیات علمی و مهندسی به سازمان‌های اجرایی گفت:
پروژه‌های متعددی برای افزایش تاب‌آوری مراکز استراتژیک در برابر بلایای طبیعی اجرا شده است. تمرکز این طرح‌ها بر تقویت پایداری کالبدی بیمارستان‌ها، بازسازی خطوط انتقال آب و ارتقای ضریب ایمنی سازه‌ای در مدارس خلاصه می‌شود. علاوه بر عملیات میدانی، تهیه دستورالعمل‌های فنی مقاوم‌سازی، به‌کارگیری تجهیزات هشدار سریع سوانح و سازوکارهای تخمین خسارت نیز مدنظر قرار گرفته است.
وی در حوزه انرژی و محیط زیست نیز افزود: پیاده‌سازی آزمایشی فناوری‌های مبتنی بر انرژی تجدیدپذیر در ابنیه حساس از جمله بیمارستان‌ها و مراکز آموزشی نشان می‌دهد که پیوند اصول تاب‌آوری اقلیمی و طراحی پایدار در فرآیند احداث و بازسازی، یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است که باید در نظام تصمیم‌گیری وزارت راه و شهرسازی تثبیت شود.
مشارکت جوامع محلی؛ شرط قطعی توسعه شهری
کلانتری توسعه واقعی را در گرو نقش‌آفرینی مردم دانست و تأکید کرد:
«هیچ طرح شهری بدون مشارکت اصیل و مستقیم ذی‌نفعان محلی که سرنوشت و زیست آنان متأثر از این تصمیمات است، به پایداری نخواهد رسید.»
وی اجرای پروژه‌های پایلوت آب و برنامه‌های میدانی در بافت شهری تهران را مصداق روشنی از لزوم ترکیب دانش محلی با برنامه‌ریزی کلان خواند و تصریح کرد این رویکرد اجتماع‌محور، مبنای اصلی اقدامات آینده ملل متحد خواهد بود.
در پایان، سرپرست دفتر اسکان بشر ملل متحد با قدردانی از حمایت‌های وزارت راه و شهرسازی، کمیته ملی اسکان بشر، وزارت امور خارجه و مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، بر عزم کامل این سازمان برای توسعه تعاملات و گسترش طرح‌های مشترک در راستای تحقق عدالت کالبدی و تضمین دسترسی همگانی به مسکن مناسب تأکید کرد.
