زنگ خطر مسکن؛ ۲۰ میلیون نفر در بافتهای فرسوده و پرخطر
بازآفرینی شهری به یکی از جدیترین چالشهای توسعه شهرهای ایران در دهههای آینده تبدیل شده است. رشد شتابزده شهرنشینی طی ۵۰ سال گذشته، جمعیت شهری کشور را از ۱۷ میلیون نفر به بیش از ۷۰ میلیون نفر رسانده و تعداد شهرها را چهار برابر کرده است؛ رشدی که بدون انطباق با اسناد آمایش سرزمین رخ داده و نتیجه آن، گسترش وسیع بافتهای ناکارآمد، فرسوده و پرخطر در شهرهای ایران بوده است.
بر اساس تازهترین آمارهای شرکت بازآفرینی شهری ایران، هماکنون حدود ۲۰ میلیون نفر از شهروندان ایرانی در سکونتگاههای غیررسمی، بافتهای فرسوده، تاریخی و پهنههای پرخطر زندگی میکنند؛ آماری نگرانکننده که زنگ خطر جدی برای ایمنی، کیفیت زندگی و آینده شهرها به صدا درآورده است.
۴ پهنه ناکارآمد شهری؛ محل سکونت ۲۰ میلیون نفر
اعضای هیاتمدیره شرکت بازآفرینی شهری ایران با تشریح وضعیت سکونتگاههای شهری اعلام کردند که جمعیت ساکن در بافتهای ناکارآمد به چهار گروه اصلی تقسیم میشود که هر کدام نیازمند سیاستگذاری و مداخله فوری هستند:
-
بافتهای فرسوده شهری: با جمعیتی حدود ۱۱ میلیون نفر که ناپایدارترین بخش شهری به شمار میروند.
-
سکونتگاههای غیررسمی (حاشیهنشینی): با جمعیت تقریبی ۷.۵ میلیون نفر.
-
بافتهای تاریخی: محل سکونت حدود ۲.۵ میلیون نفر که نیازمند نوسازی همراه با حفظ ارزشهای تاریخی هستند.
-
پهنههای پرخطر: با جمعیتی حدود ۲۵۰ هزار نفر که در مناطق روی گسلها، بستر رودخانهها یا حریم دکلهای برق فشار قوی سکونت دارند و جابهجایی فوری ساکنان آنها ضروری است.
شناخت دقیق این پهنهها، پیششرط اجرای موفق سیاستهای نوسازی، مقاومسازی و بازآفرینی شهری به شمار میرود.
اجرای طرح «کلید به کلید» برای نوسازی بافتهای ناکارآمد
دولت برای مقابله با بحران بافتهای فرسوده و پرخطر، مجموعهای از راهکارهای عملیاتی را در دستور کار قرار داده است. عبدالرضا گلپایگانی، مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران، از آغاز عملیات اجرایی طرح «کلید به کلید» طی دو ماه آینده خبر داد.
در این طرح، واحدهای مسکونی واقع در بافتهای ناکارآمد با همکاری شهرداریها شناسایی شده و برای تهاتر و نوسازی، به سازمان ملی زمین و مسکن معرفی میشوند. هدف اصلی این برنامه، تسریع فرآیند نوسازی و کاهش ریسک سکونت در بافتهای ناایمن است.
همچنین در سال نخست اجرای برنامه هفتم توسعه، حدود ۷۶ هزار واحد مسکونی در بافتهای فرسوده موفق به دریافت پروانه ساختمانی شدهاند که نشاندهنده تحقق ۹۶ درصدی اهداف پیشبینیشده در این بخش است.
تمرکز ویژه دولت بر استان سیستان و بلوچستان
استان سیستان و بلوچستان به دلیل انباشت مشکلات ساختاری و ضعف در ثبت دقیق آمار بافتهای ناکارآمد، در اولویت برنامههای بازآفرینی شهری قرار گرفته است. فریدون بابایی اقدم، عضو هیاتمدیره شرکت بازآفرینی شهری، با اشاره به بازدیدهای میدانی از شهر «بنت» و محله «حسینآباد»، از شکلگیری سکونتگاههای غیررسمی در بستر رودخانهها خبر داد؛ سکونتگاههایی که تاکنون در آمارهای رسمی ثبت نشده بودند.
در همین راستا، شیوهنامه واگذاری ۶۳۲ واحد مسکونی از پروژه هزار واحدی چابهار برای اسکان مجدد ساکنان سکونتگاههای غیررسمی ابلاغ شده است تا بخشی از مشکلات اسکان ایمن در این استان برطرف شود.
سنددار شدن خانههای قولنامهای و جرمانگاری تخلفات ساختوساز
یکی از مهمترین موانع نوسازی بافتهای فرسوده، نبود سند رسمی مالکیت در سکونتگاههای غیررسمی است. بر اساس مصوبه جدید دولت، لایحه سنددار کردن سکونتگاههای غیررسمی با هدف ساماندهی وضعیت موجود و جلوگیری از گسترش حاشیهنشینی به تصویب رسیده است.
همچنین طبق احکام قانونی بودجه سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲، هرگونه کوتاهی مدیران و نهادهای مسئول از جمله شهرداریها، جهاد کشاورزی و وزارت نیرو در جلوگیری از ساختوسازهای غیرمجاز، جرمانگاری شده و متخلفان موظف به پاسخگویی خواهند بود.
چشمانداز برنامه هفتم؛ خروج ۳۳۰ محله از وضعیت ناکارآمد
شرکت بازآفرینی شهری ایران اعلام کرده است که در طول اجرای برنامه هفتم توسعه، با کاهش ۲۰ درصدی محدودههای هدف، ۳۳۰ محله شهری با همکاری دانشگاهیان و متخصصان از وضعیت ناکارآمد خارج خواهند شد.
کارشناسان حوزه شهرسازی معتقدند چالش اصلی شهرهای ایران در ۳۰ سال آینده، نه رشد جمعیت بلکه ارتقای کیفیت زندگی و بازتنظیم ساختار شهرهای موجود است. در صورت نوسازی ۲ میلیون و ۷۰۰ هزار واحد مسکونی ناایمن، بخش قابل توجهی از نیاز مسکن کشور نیز پاسخ داده خواهد شد.
